Johann Christian Ruhberg – Górnośląski Faust

Dzięki jego wynalazkowi Górny Śląsk stał się największym producentem cynku na Świecie, a niektórzy dorobili się ogromnych fortun. Sam jednak zmarł w niedostatku, niepostrzeżony i niestety mało znany pozostał do dzisiaj.

Johann Christian Ruhberg urodził się w 1751 roku, w osadzie Ilsenburg, w górach Harz’u. Jego ojcem był właściciel lokalnego młyna. Zatrudniał on alchemika (von Bergera),któremu powierzył zamianę miedzi i ołowiu w złoto. Młody Ruhberg rozpoczął ewangelickie studia teologiczne, które musiał jednak przerwać z powodów finansowych. Po powrocie do domu, u boku alchemika coraz więcej czasu poświęcał badaniom minerałów. Z czasem praca ta stała się jego podstawowym zawodem. Wkrótce sytuacja materialna rodziny zupełnie się załamała, gdyż ów alchemik okradł dom z resztek złota i srebra.

Na szczęście, akurat w tej sytuacji Ruhberg poznał inspektora hutniczego Heinricha Philippa Kissa, ojca słynnego rzeźbiarza Augusta Kissa. Ten namówił go do przyjazdu na Śląsk. W 1780 roku Ruhberg dotarł do Pszczyny, Następnie pracował kilka tygodni w hucie w Paprocanach (dzisiejsze Tychy), gdzie przeprowadzał badania minerałów. „ Wziął 1 funt miedzi, wymieszał go z 1 funtem sproszkowanego żużla wielkopiecowego zawierającego galman, pokrył to pyłem węglowym i przetapiał w ogniu przez 1 godzinę” tak relacjonował inspektor Kiss kronikarzowi książęcemu Schaeffer’owi. W wyniku eksperymentów Ruhberg odkrył sporą zawartość cynku w żużlu powstałym po wytopach z tarnogórskich rud.

W latach 1780 – 1782 Ruhberg pracował jako sztygar w kopalni węgla kamiennego Emanuelssegen w Murckach. Później został faktorem w hucie szkła w Wesołej (obecnie Mysłowice). W tym samym czasie hrabia Reden wysłał Ruhberga w podróż do hut szkła w Czechach, Hanowerze i Hesji, aby tam zapoznał się z konstrukcją pieców opalanych węglem kamiennym. Dzięki temu w 1786 roku powstał pierwszy piec w Wesołej, wykorzystujący już ten surowiec. Od teraz zapotrzebowanie na węgiel gwałtownie wzrosło, to też wybudowano Kopalnię Węgla Kamiennego Ruhberg na polach w kierunku Słupnej. W ówczesnym czasie wyroby huty w Wesołej były znane i cenione w całej Europie. Wytwarzano: kielichy, puchary, kufle, żyrandole, pryzmaty, barometry, czy nawet wytwornice gazowe. Sam Ruhberg był autorem szeregu wynalazków w zakresie produkcji szkła.

Johann nie zrezygnował jednak z badań nad oddzieleń cynku od żużla, który jako odpad produkcyjny wysypywano na drogi. Chciał opracować technologię umożliwiającą otrzymywanie cynku w czystej postaci, w przemysłowy sposób. Udało mu się to w 1798 roku, po skonstruowaniu i wybudowaniu w Wesołej pieca muflowego.

Piec składał się z 4 mufli, w jego projekcie naczynia wytopowe zostały ułożone poziomo, co pozwalało na opróżnienie ich bez konieczności schładzania. Umiejscowienie zaś naczyń wytopowych na paleniskach pozwalało zaoszczędzić dużą ilość węgla. W ten sposób powstała tzw. „śląska” metoda produkcji cynku. W 1799 roku po uzyskaniu koncesji Ruhberg instaluje w Wesołej dwa takie piecie, przez co powstaje tu pierwsza huta cynku. Dzięki temu wydarzeniu miejscowość ta stała się światową kolebką produkcji tego metalu.

Niestety, samemu Ruhbergowi nie było dane czerpać profitów ze swego wynalazku. Popadł on w konflikt z radcą Bahn’em, który chciał się szybko wzbogacić. W 1800 roku przestał administrować kopalnią węgla kamiennego Ruhberg i został przeniesiony do Pszczyny na stanowisko asesora Kamery.

Po przejściu na emeryturę osiedlił się w miejscowości Ławki, obok Wesołej. Zmarł w niedostatku 5 września 1807 roku. Został pochowany na cmentarzu ewangelickim w miejscowości Anhalt, dzisiaj dzielnica miasta Lędziny – Hołdunów.

Dzięki wynalazkowi Ruhberga szybko powstały liczne kopalnie galmanu w okolicach dzisiejszych Piekar Śląskich, Radzionkowa, czy Stolarzowic. Nowa metoda produkcji cynku spowodowała też wzrost wydobycia węgla kamiennego. W XIX wieku Śląsk stał się największym producentem cynku na świecie. W 1825 roku było tutaj 18 kopalń galmanu i 26 hut cynku. W 1860 roku Śląsk wytwarzał 40% światowej produkcji tego metalu. Dzięki Ruhbergowi wyrosły liczne fortuny, jak chociażby Karola Goduli.

Tak o Ruhbergu wypowiadał się Heinrich Philipp Kiss: „W uznaniu jego zasług Górny Śląsk i Polska powinny mu postawić pomnik. Tylko dzięki niemu, przez jego wynalazek, tylu ludzi się wzbogaciło, wielu znalazło rzetelne zarobki w hutach cynku. W tych trudnych czasach wielka liczba Polaków z Galicji szuka pracy Górnym Śląsku, zwłaszcza w powiatach pszczyńskim, bytomskim i gliwickim. Górny Śląsk zawdzięcza mu znaczną część swego dobrobytu. Tysiące ludzi żyje z jego wynalazku, a niektórzy stali się nawet milionerami.”

Co stało się z hutami w Wesołej?

Wydobycie węgla kamiennego kopalni Ruhberg nie pokrywało się z zapotrzebowaniem hut szkła i cynku. Dlatego też w 1810 roku powstała tutaj kolejna kopalnia, za magazynem na szkło, o nazwie Louisehre. Niestety, jej pokłady również były niewystarczające wskutek czego hutę cynku musiano zamknąć w 1848 roku.

Postać Ruhberga do dzisiaj jest mało znana i niedoceniana, na Górnym Śląsku. Jego imieniem w 2000 roku została nazwana Szkoła Podstawowa nr 3 w Lędzinach oraz jedna z ulic tego miasta.