Józef Lompa – odnowiciel polskości na Śląsku

Dzięki niemu zachowała się ogromna liczba śląskich legend i baśni. Stworzył pierwszy podręcznik o historii Śląska. Swoją pracowitością odegrał ogromną rolę dla utrzymania polskości na Śląsku.

Józef Piotr Lompa urodził się 29 czerwca 1797 roku w Oleśnie. Pochodził z drobnomieszczańskiej rodziny, a jego ojciec był krawcem. W wieku 6 lat rozpoczął naukę w Katolickiej Szkole Ludowej w Oleśnie. Był bardzo pojętnym dzieckiem, wykazywał też zamiłowanie do muzyki. Śpiewał w chórze i pobierał w tym kierunku lekcje.

W wieku 14 lat rozpoczął naukę w gimnazjum ojców Pijarów w Wieluniu, ponieważ jego ojciec chciał by został księdzem. Pracował tam jako organista, lecz po jakimś czasie uciekł ze szkoły. Przed uzyskaniem pełnoletniości dorabiał również jako pisarz kancelarii sądowej. W lipcu 1815 roku wstąpił do seminarium nauczycielskiego we Wrocławiu. Po zdaniu egzaminu w 1817 roku na krótko został nauczycielem w Łomnicy, a później Lublińcu.

Rok później, w wieku 21 lat ożenił się z Marią Bensiówną, z którą zamieszkał w Lublińcu. W 1819 roku przeprowadził się do Lubszy, gdzie objął stanowisko pisarza gminnego, organisty i nauczyciela. Tam też spędził ponad 30 lat swojego życia. W 1820 roku wybudował tu szkołę, gdzie sam uczył 250 dzieci (budynek istnieje do dzisiaj). Obok założył ogród botaniczny, w którym posadził 200 drzew owocowych i 300 gatunków innych roślin. Przy każdej wbił tabliczkę z nazwą, w języku polskim, niemieckim i po łacinie.

Szkoła Lompy w Lubszy

Tutaj przeprowadził też remont kościoła. Kupił nowy zegar na wieżę, którą podwyższono o 7 łokci. Za jego sprawą sprowadzono do Lubszy nowe organy i siedem obrazów. Mimo tak wielkich starań, miał niestety przeciwnika w osobie ówczesnego proboszcza parafii.

W Lubszy rozpoczął też tłumaczyć i wydawać książki. W 1821 roku wydał „Krótkie wyobrażenie historyi Szląska dla szkół elementarnych”. Był to pierwszy podręcznik o historii Śląska. Następnie w 1833 roku w Gliwicach ukazały się jego „Pieśni nabożne i Zbiór pieśni na Boże Ciało”, były to pierwsze zbiory pieśni kościelnych na Śląsku.

3 lata później zmarła jego pierwsza żona, z którą miał 6-cioro dzieci. W 1837 roku Lompa ożenił się ponownie, z Weroniką Kostorz. Z drugą małżonką, miał kolejne 6-cioro potomstwa. Od 1840 roku, niemalże rokrocznie wydawał kolejne utwory. Pisał dzieła o charakterze historycznym i etnograficznym, głównie poświęcone historii Śląska i śląskich miast. Był też autorem podręczników rolniczych i zbiorów wierszy. Założył Towarzystwo Pracujących dla Oświaty Ludu Śląskiego, które utworzyło czytelnie w Bytomiu, Lublińcu, Woźnikach, Rybniku i Mysłowicach. Był również członkiem wielu towarzystw naukowych i rolniczych.

W latach 1845-1846 współpracował z „Tygodnikiem Polskim dla Włościan”. Następnie w latach 1848 – 1849 był współredaktorem „Dziennika Górnośląskiego”, który ukazywał się w Bytomiu. W tym samym czasie redagował też „Telegraf Górnośląski”, pismo ukazywało się w jego rodzinnym Oleśnie oraz w latach 1849 -1853 pisał dla „Szkoły polskiej”. W publikacjach prasowych często występował pod pseudonimem A. Mieczyński.

Mimo iż Lompa tak wiele publikował wcale nie wiodło mu się najlepiej. W 1850 roku został niesłusznie oskarżony o pijaństwo, buntowanie chłopów i próżność. W marcu zawieszono go w czynnościach nauczyciela i organisty. Była to oznaka niezadowolenia władz z jego propolskich poglądów. Jednym z zagorzałych przeciwników Lompy był nawet sam książę Guido Henckel von Donnersmarck.

Rok po tych wydarzeniach przeprowadził się do Woźnik. Tam spędził swoje ostatnie lata życia, poświęcając się pisaniu książek. Nadal utrzymywał kontakty z różnymi naukowcami i pisarzami. Niestety, jego sytuacja finansowa była naprawdę zła. Z czasem z braku pieniędzy musiał sprzedawać papier, na którym znajdowały się jego cenne rękopisy. Od 1860 roku zdrowie Lompy uległo pogorszeniu. Zmarł 29 marca 1863 roku, w nędzy i ubóstwie. Został pochowany na cmentarzu w Woźnikach przy kościele św. Walentego.

Józef Lompa był dobrym człowiekiem. Pomagał chłopom w pisaniu listów do urzędów. W swoich artykułach domagał się języka polskiego i nauki historii Polski w szkołach. Chciał również polskich bibliotek dla wsi. Starał się nauczyć ludzi dobrej uprawy roli i oszczędności.

Lompa odegrał ogromną rolę dla polskości na Śląsku. Przyczynił się do utrzymania języka polskiego i obyczajów polskich w regionie. Chciał zapobiec zniszczeniu wielu dawnych pieśni i opowiadań ludu. Był zbieraczem zabytków literackich. Napisał około 191 baśni i legend śląskich. Należał też do czołowych działaczy podczas Wiosny Ludów. Swoją pracowitością przyczynił się do popularyzowania wiedzy o Śląsku w Polsce. To spod jego pióra wyszły pierwsze obszerniejsze opisy śląskich miast, jakie ukazały się w polskiej prasie.