Józef Rymer – Pierwszy Wojewoda Śląski

Był pierwszym wojewodą śląskim, to dzięki niemu Śląsk cieszył się w międzywojennej Polsce specjalnymi prawami autonomii. Jaka jest jego historia?

Urodził się 9 lutego 1882 roku w Zabełkowie, powiat raciborski. Pochodził z ubogiej rodziny chłopskiej, był synem chałupnika. Początkowo pracował jako pomocnik murarski, jednak jego losy potoczyły się zupełnie inaczej. W wieku 16 lat wyjechał do Westfalii, gdzie został górnikiem kopalni w Dellwig, pracował tam przez 7 lat. Jednocześnie podjął naukę w wieczorowej szkole handlowej w Essen.

Szkołę musiał jednak przerwać, gdyż w tym czasie zaczął angażować się w różnych organizacjach polskich działających w Rzeszy Niemieckiej, mimo tego podjął intensywne samokształcenie. W 1902 roku w Westfalii powstało Zjednoczenie Zawodowe Polskie, z którym Rymer szybko się związał. Został też prezesem utworzonej przez siebie filii tejże organizacji w Dellwig. Funkcję tą pełnił do 1907 roku, kiedy to doceniony za zasługi objął stanowisko pracownika zarządu głównego ZZP w Bochum.

2 lata później mianowano go sekretarzem generalnego ZZP, jednocześnie powierzono mu funkcję redaktora naczelnego organów prasowych organizacji. Rymer wykazywał wielkie talenty jako mówca, publicysta, organizator, a jego przemówienia przyciągały uwagę licznych słuchaczy. W tym czasie reprezentował też polskich górników na kongresach w Paryżu, Herne, czy podczas zjazdu hutników w Bochum.

W 1913 roku na obradach VII walnego zjazdu delegatów ZZP w Berlinie Józef Rymer został wybrany na prezesa Centralnego Zarządu ZZP. W związku z tym przyjechał do Katowic, gdyż tam znajdowała się siedziba związku. Po przybyciu na Śląsk brał czynny udział w tworzeniu tu towarzystw kulturalnych i oświatowych między innymi: Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” i Towarzystwa Czytelni Ludowych. Poza tym wciąż wygłaszał przemówienia i publikował liczne artykuły polityczne w polskich dziennikach.

Działalność Rymera nie przerwał nawet wybuch I wojny światowej. W tym czasie pracował on w Komitetach Niesienia Pomocy Głodującej Ludności Królestwa, które pomagały głodującym ludziom w Królestwie Polskim.

Od 1918 roku był działaczem Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu. Następnie został posłem do Sejmu Dzielnicowego w Poznaniu, który stanowił polityczną reprezentację Polaków Zaboru Pruskiego. W czerwcu 1919 roku został wybrany posłem do sejmu Rzeczpospolitej Polskiej. Tam pracował nad projektem przyszłej administracji ziemiami śląskimi. Owocem tego był uchwalony 15 lipca 1920 roku Statut Organiczny Województwa Śląskiego. Ustawa ta zapewniała autonomię obszarom, które po plebiscycie zostaną przyznane Polsce i utworzą województwo śląskie.

Józef Rymer aktywnie reprezentował sprawę Śląska na forum międzynarodowym. Uczestniczył w konferencji pokojowej w Paryżu, gdzie dał się poznać jako przeciwnik planowanego plebiscytu. Został też dotkliwie pobity przez bojówkarzy niemieckich przed II powstaniem śląskim. Zaś w maju 1920 roku wziął udział w tworzeniu Narodowej Partii Robotniczej, podporządkowano jej ZZP.

Gdy konferencja paryska zdecydowała o przeprowadzeniu na Śląsku plebiscytu, Rymer wszedł w skład Polskiego Komisariatu Plebiscytowego, gdzie pełnił funkcję zastępcy samego Wojciecha Korfantego. W czasie III powstania został członkiem Komitetu Wykonawczego Naczelnej Władzy Cywilnej na Górnym Śląsku.

Po zakończeniu walk przyczynił się do powołania Naczelnej Rady Ludowej Górnego Śląska, której został prezesem. Funkcję tą piastował od 30 lipca 1921 roku. W tym czasie dokonano na niego nieudanego zamachu. Ukoronowaniem całej działalności Józefa Rymera była nominacja na pierwszego wojewodę autonomicznego województwa śląskiego. Funkcję tą objął 16 czerwca 1922 roku. Trzeba jeszcze dodać, że urzędował w budynku na rogu Warszawskiej i Bankowej, czyli willi Grundmanna.

Już piastując to stanowisko 20 czerwca 1922 roku w Szopienicach uroczyście powitał wojska generała Szeptyckiego, przekraczające most na Brynicy i wchodzące na Górny Śląsk. Jest to symboliczna data powrotu części Górnego Śląska do Macierzy. 16 lipca Rymer podpisał zaś Akt Zjednoczenia Górnego Śląska z Rzeczpospolitą.

Niestety, niedługo później czasopisma śląskie zaczęły donosić o poważnej chorobie wojewody. Józef Rymer zmarł 5 grudnia 1922 roku na udar mózgu. Odszedł jako wielki człowiek, a na jego pogrzeb przyszły tłumy. Pochowano go w Katowicach na cmentarzu przy ul. Francuskiej. Pośmiertnie otrzymał Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski oraz Krzyż Niepodległości.

O jego życiu rodzinnym wiemy tyle, iż miał żonę Teresę z domu Kozubek, urodziło im się dziewięcioro dzieci. Józef Rymer był człowiekiem o niespożytej energii, realistą twardo stąpającym po ziemi i politykiem rozsądnego kompromisu. Całe swoje życie poświęcił polskości Śląska, jednak to dzięki niemu region cieszył się specjalnymi prawami autonomii. Szkoda tylko, że kiedy ziściło się wszystko o co walczył dopadła go śmiertelna choroba.

Region śląski przez swoje uprzemysłowienie i gęstość zaludnienia odbiegał charakterem od innych ziem ówczesnej Polski. Ze względu na tak wielkie znaczenie uzyskał pewien szczególny status w ramach państwa, który dawała mu autonomia. Istniała ona od dnia 15 lipca 1920 roku, czyli od przyjęcia Statutu Organicznego Województwa Śląskiego, do 8 października 1939 roku kiedy to autonomiczne województwo śląskie zostało zlikwidowane dekretem Kanclerza Rzeszy Adolfa Hitlera. Po wojnie 6 maja 1945 roku komunistyczna Krajowa Rada Narodowa ustawą konstytucyjną zniosła Statut Organiczny Województwa Śląskiego.

Najważniejszym potwierdzeniem autonomii było powstanie Sejmu Śląskiego do którego należała władza ustawodawcza. Organem wykonawczym zaś była Śląska Rada Wojewódzka, na czele której stał wojewoda. Do kompetencji Sejmu Śląskiego między innymi należały sprawy administracyjne, skarbowe, szkolne, policyjne, drogowe, sanitarne i służby zdrowia. Autonomia nie obejmowała tylko wojskowości i polityki zagranicznej.